Жүктелуде…
Жұмыс парағы тұйық етістіктің -у, -уды, -уге сияқты жұрнақтарын дұрыс қолдануды үйретеді. 1-2-тапсырмаларда дұрыс нұсқаны таңдатып, 3-тапсырмада сөйлем мағынасына қарай етістікті түрлендіртіңіз. 4-тапсырмада диалогті қалпына келтіріп, сұрақ қойдыртыңыз. Күрделі тақырып болғандықтан, әр тапсырманы бірге талдап барып, содан соң өз бетінше орындатқан жөн.
Бұл парақта Сіз оқушыларға тұйық етістікті нақты өмірлік жағдаяттарда (жарнама, телефон диалогы, пікірталас, кеңес хаты, эссе) қолдануды үйрете аласыз. Әр тапсырма нақты кейспен беріліп, септік формаларын саналы түрде қолдануды талап етеді. Мұғалімге тиімді тұсы — тапсырмаларды топтық жоба немесе шығармашылық жазба жұмысы ретінде бөліп өткізуге болады.
Бұл жинақ тұйық етістіктің зат есім қызметін (септелу, тәуелдену, көптелу) өмірлік жағдаяттар арқылы меңгертуге арналған. 5 кейс-тапсырма: дәрігерде, футбол бапкерімен сұхбат, саяхат жоспары, отбасылық кеңес, дүкенде. Оқушылар рөлдік диалог, пікір білдіру, топтық жоба түрінде тұйық етістікті іс жүзінде қолданады. 6–9 сыныпқа қолайлы.
Бұл тапсырма оқушыларға есімше мен тұйық етістіктің тұлғалық, мағыналық және қызметтік айырмашылығын салыстырып тануға көмектеседі. Салыстыру арқылы олар етістік формаларының сөйлемдегі қызметін дәл анықтап, грамматикалық талдау жасау, дұрыс қолдану, мәтін мазмұнын терең түсіну және коммуникативтік сауаттылығын дамыту дағдыларын қалыптастырады.
Бұл жұмыс парағы тұйық етістіктің функционалды қызметін өмірлік жағдаяттар арқылы меңгертуге арналған. Оқушылар жарнама, диалог, пікірталас, хат және эссе жазу барысында тұйық етістікті түрлі мағынада әрі септік тұлғаларында қолданады. Тапсырмалар коммуникативтік дағдыны, шығармашылық ойлауды және жазылым мәдениетін дамытады.
Бұл жұмыс оқушыларды тұйық етістіктің функционалдық қызметін нақты жағдаятта қолдануға үйретеді. Олар келісімшарт мәтінін оқып, міндеттерді талдайды, өз пікірін дәлелдейді, топта ортақ шешімге келеді және жаңа ережелер құрастырады. Тапсырма оқылым, айтылым, жазылым, тыңдалым, диалогтік қарым-қатынас, сыни ойлау, ынтымақтастық, әлеуметтік-мәдени дағдыларын, грамматикалық сауаттылықты, жауапкершілікті, келіссөз жүргізуді, өзіндік бағалауды дамытады.
Бұл зат не үшін керек болуы мүмкін? Бұл тапсырма модаль сөздерді күнделікті заттардың қызметін түсіндіруде қолдануға бағытталған. Оқушылар карточкаларды сипаттап, зат атауын атамай, оның не үшін қажет болуы мүмкін екенін айтады. Топтық ойын барысында тыңдайды, дәлелдейді, сөздік қорын кеңейтеді. Соңында үш затты таңдап, тірек құрылыммен өз сөйлемдерін жазады. Оқушылар өз ойын жұбына түсінікті әрі нақты ауызша жеткізеді.
Орынды немесе жағдайды тап Бұл тапсырма оқушыларды орын мен жағдаятты модальдік құрылымдары арқылы сипаттауға үйретеді. Олар сөйлемдердегі әрекеттерге сүйеніп, жасырын орынды табады. Жұппен карточка таңдап, «-уың мүмкін» құрылымымен бес сөйлем құрастырады. Кейін сөйлемдерін сыныпқа оқып, сыныптастарының болжамын тыңдайды, орынды анықтайды және жауаптарын салыстырады. Олар бірін-бірі тыңдап, дәлелдің қаншалықты түсінікті болғанын бағалайды және жауаптарын түзетеді.
Бұл тапсырма Жандостың оқиғасын жалғастыру арқылы болжал мәнді сөздер мен құрылымдарды коммуникативті жағдаятта қолдануға бағытталған. Оқушылар мәтінді оқып, кейіпкерлердің келесі әрекеті не сөзі туралы бірнеше нұсқа ұсынады. «Мүмкін», «бәлкім», «сірә», «-уы мүмкін» тұлғаларымен сөйлем жазады. Топта талқылап, кейіпкердің шешімін бағалайды. Әр нұсқаның себебін түсіндіру арқылы оқушылар жауапкершілік пен достықты саралайды.
Бұл жұмыс парағы екі мың елу жыл туралы пікір білдіру мен болжам жасауды дамытады. Оқушылар жақшадағы етістіктерді өз ойына сай модаль тұлғалармен толықтырады. Айда тұру, дрондар, виртуалды әлем, ұшатын көлік сияқты тақырыптарды талқылайды. Төрттік топта жауаптарын оқып, келісу не келіспеу себебін айтып, ортақ шешімге келеді. Пікірін тілдік дәлелмен ауызша қорғайды.
Бұл тапсырма оқушыға заттарды түрлі мүмкіндіктермен байланыстырып, өз пікірін түсіндіруге үйретеді. Оқушылар сурет және мүмкіндік карточкаларын пайдаланып, берілген сипаттамаға сай затты таңдайды. Оның неге сәйкес келетінін модаль сөздермен дәлелдейді. Топ келіссе карточканы тастайды, келіспесе сақтайды. Ойын соңында ең көп дұрыс дәлел айтқан оқушы жеңеді. Әр жауапты нақты себеппен және мысалмен негіздейді.
Бұл тапсырма бір күндік саяхатқа қажетті заттарды таңдау арқылы «-уым мүмкін» құрылымын қолдануға бағытталған. Оқушылар карточка алып, затты не үшін өзімен алатынын айтады. Дұрыс сөйлем құраса, карточканы иеленеді. Кейін үш затты таңдап, тірек үлгі бойынша жазбаша сөйлем құрайды. Топтық ойын сөйлеу сенімділігін арттырады. Карточкалармен жұмыс әр оқушыны белсенді сөйлеуге ынталандырады.
Бұл жұмыс парағы алдағы он екі сағат, күн, ай және жыл туралы жеке болжам айтуға арналған. Оқушылар сыныптастарына сұрақ қойып, жауаптарын сенімділік деңгейі бар бағандарға белгілейді. Қосымша сұрақ арқылы себебін анықтайды. Кейін ақпаратты салыстырып, топ нәтижесін санмен сипаттайды және сыныпқа ауызша қорытынды жасайды. Тыңдау, салыстыру және нақтылау дағдылары бірдей жетіледі.
Бұл орындала ма? Бұл тапсырма үстел ойыны арқылы болашақ туралы болжамға пікір білдіруді дамытады. Оқушылар тас лақтырып, түскен шаршыдағы ойды оқиды, келісетінін немесе келіспейтінін модаль сөздермен айтады. Әр жауапқа себеп келтіреді. Үлгі сөйлемдер сенімділік деңгейін дұрыс таңдауға көмектеседі. Ойын барысында тыңдау, сөйлеу, дәлелдеу дағдылары қалыптасады. Топтық талқылау сыни ойлау мен дәлелді сөйлеуді дамытады.
«Функционалды қызмет» ұғымын тек ережемен байланыстыруға болмайды. Шын мәнінде, функционалды қызмет – грамматикалық тұлғаны өмірлік қарым-қатынаста белгілі бір мақсатпен қолдану. Осы тапсырмаларда оқушылар тұйық етістікті жоспар айту, ниет білдіру, мүмкіндік көрсету, қалау және әрекетті ұйымдастыру сияқты жағдаяттарда қолданады. Яғни олар "баруы керек", "аралауды жоспарлады", "баруы мүмкін" тәрізді құрылымдарды қатысым барысында меңгереді. Нәтижесінде тұйық етістік ереже емес, ойын жеткізудің табиғи құралына айналады.