Септік жалғауы
Материалдар
Септік жалғауы. Ілік септік
Бұл тапсырмалар ілік септігін заттардың иесін, тиесілігін және өзара байланысын анықтау арқылы меңгертеді. Мұғалім алдымен суретке сүйенген сұрақ-жауап ұйымдастырып, кейін сөздерге тиісті жалғауды таңдатқаны тиімді. Тапсырмалар оқушының жалғауды мағынасына қарай қолдануына, сөз тіркесін дұрыс құрауына және байланыстырып сөйлеуіне мүмкіндік береді.
Септік жалғауы. Барыс септік.
Барыс септігі (-ға, -ге, -қа, -ке) Бұл жұмыс парақтары барыс септігінің бағыт, мақсат және адресат мағынасын күнделікті әрекеттер арқылы меңгертеді. Мұғалім оқушыларды сурет бойынша сөйлем құрастыруға, дұрыс жалғауды таңдауға және қателерді анықтауға жетелейді. Тапсырмалар жалғауды функционалды жағдаятта қолдануға, сөйлем құрастыруға және ауызша тілін дамытуға бағытталған.
Септік жалғауы. Жатыс септігі
Суретті тапсырмалар жатыс септігінің орын мен мекенді білдіретін қызметін өмірлік жағдаяттар арқылы меңгертуге арналған. Мұғалім оқушыларға жалғауды дұрыс жалғап, қате нұсқаларды түзетуді және сөздерді ойын түрінде қолдануды ұсына алады. Тапсырмалар орфографиялық сауаттылықты, кеңістіктік ұғымдарды және тілдік норманы қатар қалыптастырады.
Септік жалғауы. Табыс септігі
Табыс септігі (-ны, -ні, -ды, -ді, -ты, -ті) Бұл тапсырмалар табыс септігін қимылдың тура объектісін анықтау арқылы меңгертеді. Мұғалім алдымен «Нені?» сұрағын қолдана отырып үлгі көрсетіп, кейін сөздерді ретімен орналастыру, сөйлемді толықтыру және дұрыс нұсқаны таңдату жұмыстарын ұйымдастырады. Мұндай тапсырмалар сөйлем құрылымын түсінуге, жалғауды орынды қолдануға және жазылым дағдысын дамытуға ықпал етеді.
Септік жалғауы. Шығыс септігі.
Шығыс септігінің бастау, шығу және дереккөз мағынасын нақты жағдаяттар арқылы меңгертіледі. Мұғалім сөздерді жалғаулармен сәйкестендіру, тиісті жалғауды таңдау және сөйлем құрастыру тапсырмаларын бірізді қолдана алады. Тапсырмалар оқушылардың жалғауды дыбыстық заңдылыққа сай таңдауына және функционалды қолдануына мүмкіндік береді.
Септік жалғауы. Көмектес септігі
Жұмыс парағы көмектес септігінің құралды, серіктесті және амал тәсілін білдіретін қызметін меңгертуге бағытталған. Мұғалім алдымен үлгі диалог ұйымдастырып, кейін оқушыларға жалғауларды сәйкестендіріп, өз мысалдарын құрастыруды ұсынады. Тапсырмалар жалғауды қарым-қатынас барысында табиғи қолдануға, сөздік қорды байытуға және сөйлеу мәдениетін дамытуға жағдай жасайды.
Септік жалғаулары: түрлері мен жалғаулары
Жұмыс парағы жеті септіктің анықтамасын, сұрағын және жасалу жолын (жалғауларын) кезең-кезеңмен таныстырады. Алдымен 1-тапсырмада анықтамаларды, 2-тапсырмада жалғау түрлерін сәйкестендіріп бекітіңіз. Содан соң суреттер бойынша дұрыс септік жалғауын таңдатып, сөйлем құрастырыңыз. Әр кестені бірге талдап, содан кейін жеке орындатқан тиімді.
Cептік жалғаулары. Табыс, барыс, жатыс септіктері
Оқушылар суретке қарап, көрсетілген септік түрін (табыс, барыс, жатыс) қолданып толық сөйлем құрастырады. Тірек сөздерді пайдалануды үйретіп, үлгі сөйлемді бірге талдаңыз. 2-тапсырмада дұрыс жауапты таңдату арқылы білімді бекітіңіз. Жеке немесе жұппен орындатуға болады.
Атау және ілік септіктері
Бұл жұмыс парағы қазақ тілінің септік жалғауларын, атап айтқанда, атау және ілік септіктерін меңгеруге арналған. Бірінші тапсырмада оқушылар зат есімдерге жалғау жалғап, сөз тіркестерін дұрыс құрауды үйренеді. Екінші тапсырмада ілік септігінің жалғауын қоюды жаттығады. Парақ соңында меншіктік байланыс туралы ереже мен орын, мекеме атауларының жазылу ережесі берілген.
Ілік септігінің функционалды қызметі
Суретте сыныптағы бес оқушы және олардың жеке заттары (сөмке, велосипед, кітап, сағат, сыйлық) бейнеленген. Суретке қарап, әр оқушыға тапсырманы орындаушы оқушы ат қояды. Содан кейін төмендегі сұхбаттың бос орындарын ілік септігіндегі адамның есімімен толтырады. Заттың кімге тиесілі екенін жазады. Мысалы: «Бұл - Айданың сөмкесі». Тапсырманы жұппен орындауға болады.
Атау және ілік септіктері. Функционалды қызметі
Бұл жұмыс парағы атау және ілік септіктерін нақты сөйлеу жағдаяттары арқылы меңгертуге бағытталған бес тапсырманы қамтиды. Оқушылар диалог құрады, "Дүкенде" рөлдік ойын ойнайды, отбасын ілік септігімен сипаттайды, топпен сынып туралы жазады және сипаттама бойынша зат иесін табады. Әр тапсырма күнделікті өмірмен байланысты, оқушылардың ауызша сөйлеу және грамматикалық дағдыларын дамытады.
Барыс және жатыс септіктері
Бұл жаттығу оқушылардың септік жалғауларын дұрыс меңгеруіне арналған. Бірінші тапсырмада барыс және жатыс септіктерін ажыратып, сөздерге тиісті жалғау жазады. Екінші тапсырмада берілген екі сөздің дұрысын таңдап, астын сызады. Үшінші тапсырмада сөйлемдерге қажетті жалғауды өз бетінше қояды. Мұғалім жаттығуды сыныпта жеке, жұппен немесе топпен орындатып, соңында жауаптарды бірге талқылап, түсіндіріп тексеруге болады.
Барыс септігі
Бұл жаттығу барыс және жатыс септіктерін меңгертуге арналған. Барыс септігіндегі сөздерді табады.Бұл визуалды түрде жалғауларды ажырату дағдысын дамытады. Екінші тапсырмада сөйлемдерге -ға/-ге, -а/-е немесе -на/-не жалғауларының тиістісін қойып, грамматикалық дағдыныбекітеді. Мұғалім жаттығуды жеке немесе жұппен орындатып, жауаптарды дауыстап оқытып, талқылап тексере алады.
Барыс септік
Бұл жаттығу барыс септігін меңгертуге арналған. Бірінші тапсырмада оқушылар диалогтағы бос орындарға тісті септік жалғауын қояды. Екінші тапсырмада сөйлемдерден барыс септігіндегі сөзді тауып, астын сызады. Үшінші тапсырмада кестеден дұрыс етістіктерді таңдап белгілейді, төртінші тапсырмада етістіктермен сөйлемдерді толықтырады. Мұғалім жатттығуды жеке немесе жұппен орындатып, жауаптарды дауыстап оқытып, түсіндріп тексере алады.
Табыс септік
Бұл жаттығу табыс септігін меңгертуге арналған. Бірінші тапсырмада оқушылар сөйлемдегі екі жалғау нұсқасынан дұрысын таңдайды. Екінші тапсырмада берілген мәтіндегі бос орындарға табыс септігінің жалғауын дұрыс қойып жазады. Үшінші тапсырмада өз қызығушылықтары туралы сұрақтарға толық жауап жазады. Мұғалім жаттығуды жеке немесе жұппен орындатып, жауаптарды дауыстап оқытып, қателерін түсіндіріп тексере алады.
Табыс септігі
Табыс септігін меңгертуде грамматикалық дағдыны қалыптастыру маңызды. Бірінші тапсырмада оқушылар сөйлемдердегі бос орындарға тиісті септік жалғауын қояды. Екінші тапсырмада мәтіннен барыс және табыс септіктеріндегі сөздерді тауып жазады. Үшінші тапсырмада өз қалауы туралы сұрақтарға тиісті септік жалғауын қолданып, толық жауап жазады. Бұл табыс септігін әртүрлі сезім мүшелері арқылы қабылдап, танылуын дамытады.
Барыс және шығыс септіктері
Оқушылар шығыс септігінің жалғауларын сөзге дұрыс тіркестіруде, әсіресе үндестік заңын сақтауда жиі қателеседі. Соның салдарынан жалғауды механикалық жаттап алғанымен, оны сөйлеу барысында орынды қолдана алмай жатады. Бұл жұмыс парағы арқылы Сіз оқушыларды тек ережені қайталауға емес, жалғауды нақты тілдік жағдаятта талдап, ойлануға және өз ойын жеткізу барысында саналы қолдануға бағыттайсыз. Тапсырмалар шығыс септігінің қызметін өмірлік жағдаяттармен байланыстырып, ассоциациялар арқылы есте сақтауға көмектеседі. Нәтижесінде оқушылар үндестік заңын дұрыс қолданып, шығыс септігін ауызша және жазбаша тілде сенімді пайдалану дағдысын қалыптастырады.
Барыс және шығыс септіктері
Оқушылар жалғауды сөзге тіркестіргенде үндестік заңын дұрыс қолдана бермей, жиі шатасады. Осы жаттығу жаттауға емес, ойлануға арналған: оқушы септік жалғауын нақты сөйлеу жағдаятымен байланыстырып қолданады. Мұндай тәсіл ақпаратты жай ереже ретінде емес, ассоциация түрінде есте сақтауға көмектеседі, сөйтіп жалғауды дұрыс таңдау дағдысы тұрақты қалыптасады
Септік жалғаулары
Оқушылар септік жалғауларын сөзге тіркестіруде үндестік заңын сақтауда жиі қателеседі. Бұл жұмыс парағы арқылы Сіз олардың жалғауларды мағынасына қарай саналы таңдауына, сөйлеу жағдаятында дұрыс қолдануына және ойлау арқылы меңгеруіне жағдай жасайсыз. Ассоциацияға негізделген тапсырмалар грамматикалық білімді ұзақ мерзімді жадта сақтауға, ауызша және жазбаша тілде сенімді қолдануға көмектеседі.
Шығыс септігі
Бұл жұмыс парағы арқылы Сіз оқушылардың шығыс септігін тек ереже ретінде емес, күнделікті қарым-қатынаста дұрыс қолдану дағдысын қалыптастырасыз. Тапсырмалар оқушылардың септік жалғауларын мағынасына қарай таңдауына, сөйлемдегі қызметін ажыратуына және оларды ауызша әрі жазбаша тілде орынды пайдалануына мүмкіндік береді. Жұмыс соңында оқушылар шығыс септігін сенімді қолданады, грамматикалық сауаттылығы артып, өз ойын нақты әрі дұрыс жеткізу дағдысы дамиды. Материалды жеке, жұптық немесе топтық жұмыс барысында тиімді қолдануға болады.
Шығыс және көмектес септіктері
Бұл жұмыс парағы шығыс және көмектес септіктерін функционалды-коммуникативтік тұрғыда меңгертуге бағытталған. Оқушылар алдымен сөйлемдердегі тиісті септік жалғауларын қолданып, олардың мағынасын нақты жағдаяттар арқылы түсінеді. Кейін зат атауларына қажетті жалғауларды жалғап, олармен қысқаша сөйлемдер құрастырады. Тапсырмалар оқушының грамматикалық сауаттылығын, сөздерді мағынасына қарай дұрыс түрлендіру дағдысын және ауызша-жазбаша қарым-қатынасын дамытады. Жұмыс түрлерін жеке, жұппен немесе топпен ұйымдастырып, жауаптарды бірлесіп талқылауға болады.
Ілік септігі
Бұл жұмыс парағы ілік септігі мен есімдіктердің ілік септігінде түрленуіне арналған үш тапсырманы қамтиды. Бірінші тапсырмада есімдіктер сөйлем мазмұнына қарай түрленеді, екіншісінде дұрыс нұсқа таңдалады, үшіншісінде керекті жалғау қойылады. Тапсырмалар күнделікті сөйлеу жағдаяттарына негізделген, оқушылардың есімдік пен зат есімнің тәуелдік/ілік жалғауларын қолдану дағдысын дамытады. Тапсырмаларды сыныпта немесе үйде орындауға болады.