Жүктелуде…
Бұл тапсырмалар функционалды грамматика ұстанымына негізделген. Жіктік жалғауы оқшау грамматикалық ереже ретінде емес, қарым-қатынас жасауға қызмет ететін тілдік құрал ретінде меңгертіледі. Сабақты диалогтерден бастап, оқушыларға сөйлесушілердің мақсатын, сыпайылық деңгейін және жіктік жалғауының сөйлеудегі қызметін анықтатудан бастаңыз.Бірінші тапсырмада оқушылар жағдаятқа сәйкес қосымшаларды таңдап, сәлемдесу және танысу үлгілерін құрастырады. Екінші тапсырмада грамматикалық формаларды пайдаланып сұрақтар құрастырады, кейін оларды жұптық сөйлесімде қолданады. Үшінші тапсырмада берілген сөздерді байланыстырып, толық жауап құрастыру арқылы жіктік жалғауының коммуникативтік қызметін тәжірибеде қолданады.Сабақ соңында оқушылардан: «Бұл тұлға сөйлеуші туралы қандай ақпарат берді?», «Неліктен осы қосымша таңдалды?», «Осы ойды басқа жағдаятта қалай айтар едің?» деген рефлексиялық сұрақтарға жауап алуды ұйымдастырыңыз. Бұл тәсіл грамматикалық білімді механикалық жаттаудан функционалдық қолдануға көшіреді, мұғалімнің коммуникативтік бағыттағы оқыту әдістемесін жетілдіреді және оқушылардың тілдік құзыреттілігін жүйелі түрде дамытады.
Жаттығулар жіктік жалғауының І жағының көпше түрін меңгертуге бағытталған. Алдымен оқушылар біз есімдігімен қолданылатын -мыз/-міз, -быз/-біз, -пыз/-піз жалғауларының дыбыстық ортаға қарай таңдалуын байқайды. Содан кейін сөздер мен жалғауларды сәйкестендіріп, сөйлем құрайды. Мұғалім жалғауды дайын айтпай, оқушыдан сөздің соңғы дыбысын анықтатып, тиісті нұсқаны өзіне таңдауды талап еткені тиімді.
Бұл жұмыс парағы жіктік жалғауының І жақ, жекеше түрін — «мен» есімдігіне тән -мын/-мін, -бын/-бін, -пын/-пін жалғауларын үйретуге арналған. Оқушы кестеден ережені оқып, сөздерге дұрыс жалғау жалғап, сөйлем құрайды. Бес тапсырма сәйкестендіруден дербес жалғау қоюға дейін біртіндеп күрделенеді. Бастауыш сынып оқушыларына арналған, көрнекі әрі қызықты безендірілген.
Бұл жаттығулар жинағы оқушыларды ІІ жақ жекеше түрдегі «сен» есімдігіне қатысты жіктік жалғауын дұрыс жалғауға үйретеді. Оқушылар мамандық атауларына жалғау қосады, буындардан сөз құрайды, сұраулы және болымсыз сөйлемдер түзеді, тиісті есімдіктерді таңдап қояды. Тапсырмаларды алдымен сыныппен бірге талдап, содан соң жеке жұмыс ретінде беру ұсынылады. Орындау ұзақтығы — шамамен 20–25 минут
Бұл жұмыс парағы жіктік жалғауының тұлғаларын қайталауға, бекітуге және дұрыс қолдану дағдысын қалыптастыруға арналған. Тапсырмалар оқушылардың жіктік жалғауын түрлі жағдаятта орынды пайдалануына, сөйлем құрастыруына және грамматикалық білімін жүйелеуіне мүмкіндік береді. Қайталау жұмыстары тілдік сауаттылықты, функционалдық қолданымды және коммуникативтік құзыреттілікті дамытуға ықпал етеді.
Бұл тапсырмалар функционалды грамматика қағидатына негізделген. Сабақ барысында оқушылардың жіктік жалғауын жаттап қана қоймай, оның сөйлеудегі қызметін түсінуіне жағдай жасаңыз. Әр грамматикалық форманы нақты коммуникативтік жағдаятпен байланыстырып, «Бұл тұлға не үшін қолданылды?», «Сөйлеуші қандай ақпаратты жеткізді?» деген сұрақтар арқылы талдаңыз. Алдымен үлгі диалогтерді оқытып, оқушыларға қажетті грамматикалық формаларды өздері анықтатуға мүмкіндік беріңіз. Кейін жұптық және топтық жұмыстарда оларды өздері туралы, отбасы, мамандық, жас, мекенжай сияқты өмірлік жағдаяттарда қолдануды ұйымдастырыңыз. Сабақ соңында оқушылар жаңа жағдаят құрастырып, жіктік жалғауының қызметін еркін сөйлесімде қолдануы тиіс. Осындай жұмыс грамматикалық білімді механикалық жаттаудан функционалдық қолдануға көшіруге және мұғалімнің коммуникативтік бағыттағы оқыту тәжірибесін жетілдіруге мүмкіндік береді.
Бұл тапсырмалар жүйесі оқушының жіктік жалғауын тек грамматикалық тұлға ретінде емес, қарым-қатынас құралы ретінде қолдануына бағытталған. Сабақты ұйымдастыру барысында оқушыларды дайын үлгіні қайталатумен шектелмей, әр жауаптың қандай коммуникативтік мақсатқа қызмет ететінін талдату ұсынылады.Бірінші тапсырмада оқушылар жіктік жалғауларын диалогтік жағдаятта қолданады. Мұғалім жауаптың дұрыстығымен қатар, тілдік бірліктің қызметіне назар аудартады.Екінші тапсырмада есімдіктер мен жіктік жалғауларының байланысын анықтатып, жұптық сөйлесім ұйымдастырған тиімді. Оқушылар өздері туралы, сыныптастары туралы және күнделікті өмірге қатысты диалогтер құрастырады.
Бұл жаттығулар топтамасы жіктік жалғауының III жағында «ол», «олар» есімдіктерімен жалғаудың қолданылмайтынын меңгертеді. Оқушылар адам және мамандық атауларынан сөйлем құрастырады, жақшадағы сөздерді тиісті тұлғада қолданып сөйлемді аяқтайды, ай атауларын жазады. Мұғалім тапсырмаларды ауызша орындатып, әр сөйлемнің баяндауышын тексеріп, жалғаудың неге жоқ екенін дәлелдетеді. Соңында жұптық диалог арқылы білімін белсенді қолданады.
Бұл тапсырмалар функционалды грамматика қағидатына негізделген. Сабақ барысында сын есімнің анықтамасын жаттатудан гөрі, оның сөйлеудегі қызметін түсіндіруге басымдық беріңіз. Оқушылар әр сын есімнің заттың белгісін, сапасын немесе қасиетін қалай нақтылайтынын мысалдар арқылы анықтауы тиіс. Бірінші тапсырмада оқушылар берілген сөздерден мағыналы сөйлемдер құрастырып, сын есімнің сөйлемдегі орнын және қызметін байқайды. Екінші тапсырмада сын есімдерді басқа сөз таптарынан ажыратып, олардың грамматикалық ерекшеліктерін анықтайды. Үшінші тапсырмада мәтін мазмұнына сәйкес қажетті сын есімдерді таңдап, олардың сөйлемнің мағынасына қалай әсер ететінін талдайды. Сабақ соңында жұптық талқылау ұйымдастырып, «Неліктен дәл осы сын есімді таңдадың?», «Басқа сын есім қолдансаң, сөйлемнің мағынасы қалай өзгереді?» деген сұрақтар арқылы оқушыларды дәлелдеуге жетелеңіз. Бұл әдіс грамматикалық формалардың қызметін саналы меңгертуге, оларды шынайы қарым-қатынас жағдайында орынды қолдануға және мұғалімнің функционалдық бағыттағы оқыту тәжірибесін жетілдіруге мүмкіндік береді.